En eski Türk yazıtı , 716-734 yılları arasında dikildiği tahmin edilen Tonyukuk Yazıtı 'dır
Diğer önemli eski Türk yazıtları arasında, 732 yılında dikilen Kül Tigin Yazıtı ve 735 yılında dikilen Bilge Kağan Yazıtı bulunur
Ayrıca, 2025 yılında Moğolistan'daki Nomgon-2 Anıt Külliyesi'nde bulunan ve Göktürk dönemine ait olduğu doğrulanan yazıt, "Türk" adının ilk kez geçtiği en eski yazılı eser olarak değerlendirilmektedir
Eski Türklerde yazı, Orhun yazısı ve Uygur yazısı olmak üzere iki ana yazı sistemiyle yazılıyordu. Orhun yazısı: Göktürkler tarafından kullanılmıştır. 38 damga (harf) içerir, 4'ü ünlüdür. Hece yazısı ve alfabe karışımı bir sistemdir. Genellikle sağdan sola yazılır, ancak soldan sağa yazıldığında harfler ters döner. Uygur yazısı: Uygurlar tarafından kullanılmıştır. Soğd alfabesinden türetilmiştir. 18 harflidir, 4'ü ünlüdür. Ünlülerin kalın mı ince mi okunacağını belirten imler içermez.
Bazı eski Türk devletleri: Büyük Hun İmparatorluğu (Asya Hun İmparatorluğu). Avrupa Hun İmparatorluğu. Göktürk Kağanlığı. Avar Kağanlığı. Hazar Kağanlığı. Uygur Kağanlığı. Karahanlı Devleti. Gazne Devleti. Büyük Selçuklu Devleti. Altın Orda Devleti.
Şine Usu Yazıtı, Uygur Kağanlığı'na aittir. Uygur kağanı Moyun Çor (Bayan Çor) adına 759-760 yılında dikilen yazıt, Moğolistan’ın Bulgan aymagı, Sayhan sumu, Mogoyn Şine Us bölgesinde bulunmaktadır.
Eski Türkçe, Türk yazı dilinin ilk dönemidir. Bu dönem, 7. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar sürmüş ve üç ana yazı dilini kapsamaktadır: 1. Köktürkçe (Orhun Türkçesi). 2. Uygurca. 3. Karahanlı Türkçesi. Eski Türkçe, 13. yüzyılda Orta Türkçe dönemine dönüşmüştür.
Çoyr Yazıtı, İkinci Göktürk Kağanlığı dönemine aittir. Yazıt, 682-691 yılları arasında dikilmiştir.
En eski Türk yazıtları, Türklerin tarih boyunca yaşadığı bölgelerde bulunmuştur. Bu bölgeler arasında Moğolistan, Sibirya ve Orta Asya öne çıkmaktadır. Bazı önemli yazıtların bulunduğu yerler: Moğolistan: Orhun Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk yazıtları) Orhun Irmağı dolayında yer alır. Sibirya: Yenisey Yazıtları, Yenisey bölgesinde bulunmuştur. Orta Asya: Talas Yazıtları, Talas Vadisi'nde yer alır. Ayrıca, Çin ve Kazakistan gibi ülkelerde de Türk yazıtları bulunmaktadır.
En eski Türk eseri, milattan önce 8. yüzyıldan kalma Orhun Irmağı vadisinde bulunan Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Ayrıca, 9. yüzyılda Uygur Kağanlığı döneminde yazılan Irk Bitig, Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek adlı eserler de ilk Türkçe yazılı eserler arasında yer alır.
SON YAZILAR
